صدای آب

(نوشته: محمود محمد هدایتی – اصغر تقایی)

دهخدا می‌نویسد: چشمه . [ چ َ /چ ِ م َ / م ِ ] (اِ) جائی که آنجا آب جوشد و روان شود. (برهان ). بمعنی چشم-هٔ آب معروف است‌. (انجمن‌آرا). چشمهٔ آب که منبع آب است‌. (آنندراج ). آنجایی از زمین که از آنجا آب جوشد و روان شود. (ناظم الاطباء). جائی که از آن آب میزاید. (فرهنگ نظام ). منبع آب طبیعی‌. جایی در زمین اعم از دشت یا جنگل یا کوه که از آنجا بطبیعت آبی کم یا زیاد بیرون آید. عَین . یَنبوع . (منتهی الارب).

چنانکه چشمه پدید آورد گمانه ز سنگ

دل تو از کف تو کان زر پدید آرد.

دقیقی .[1]

اگر آب مخازن زير زميني، خود به سطح زمين برسد، محل خروج آن را چشمه مي‌گويند، در حقيقت، خروج طبيعي آب زيرزميني ايجاد چشمه مي‌کند. خروج طبيعي آب به صورت چشمه معمولا ًدر شرايطي عملي مي‌شود که سفره آبداري در نقطه‌اي با سطح زمين قابل نفوذ براي آب، تماسي پيدا کند و سطح پيزومتري[2] آب سفره از نقطه تماس بالاتر باشد. در اين شرايط آب از محل برخورد سفره آبدار با سطح زمين به صورت چشمه (چشمه معمولي) خارج مي‌شود.

به چشمه‌هايي که مخازن آب آنها در بين دو قشر نفوذ ناپذير قرار گرفته باشد، چشمه‌هاي آرتزين يا چشمه‌هاي جهنده گويند. در اين چشمه‌ها، آب زيرزميني در محلي طبقه غير‌قابل نفوذ رويي را سوراخ مي‌کند و بيرون مي‌آيد. اين محل معمولاً پايين‌تر از سطح محلي است که آب به قشر غيرقابل نفوذ جاري مي‌گردد.

 در تشکيل چشمه ها، وضعيت سطح زمين و ناهمواري‌هاي آن دخالت دارد. به عنوان مثال در شرايط مختلف مذکور در پايين، چشمه‌هايي در نقاط مختلف يک دره يا کوهستاني ممکن است تشکيل شود.

اگر در يک زمين نفوذپذير، دره‌اي تشکيل شده باشد به صورتي که ته دره به قشري نفوذ‌ناپذير برخورد کند، در قسمتي که دو قشر مذکور با هم برخورد مي‌کند، چشمه‌هايي تشکيل مي‌شود که در پاي دامنه‌هاي دره ظاهر مي‌گردد.

 اگر دره در يک زمين خيلي نفوذپذير به عنوان مثال از جنس ماسه سنگ يا قشرهايي از نوع گرانيت که در سطح شکاف دارد، به وجود آمده باشد، قسمت آبدار موجب تشکيل چشمه‌هايي در دامنه‌هاي دره مي‌شود. چشمه‌هايي که در قسمت بالايي اين نوع دامنه‌ها به وجود مي‌آيد، هنگام خشکي و بي آبي، خشک مي‌شود.

آب بعضي از چشمه‌ها از اعماق زمين سرچشمه مي‌گيرد و پس از عبور از شکاف‌ها به سطح زمين مي‌رسد. بنابراين در پيدايش اين دسته از چشمه‌ها (که بيشتر چشمه‌هاي معدني گرم نيز جزء آن است)، وجود شکستگي‌ها و گسل‌ها، موثر است که عامل خروج آب به شمار مي‌رود، آب معمولاً طول يک خط شکستگي را که بر اثر فرو نشستن قسمتي از قشرهاي متوالي زمين بدست آمده است، مي‌پيمايد و به سطح زمين مي‌رسد.‌‌در انتهاي برخي از مخروط افکنه‌ها نيز چشمه ايجاد مي‌شود.

از چشمه‌های تاریخی اردبیل که همیشه با افسانه و داستان‌های میان مردم اردبیل همراه بوده چشمه گوزه‌ل آخوندی را نام برد چشمه‌ای که آنجا راحتی زیارتگاه آناهیتا بر می‌شمارند‌، در هر صورت آب در هر مقطع زمانی پاک بوده و مقدس‌، چشمه گوزه‌ل آخوندی در اردبیل  منطقه ملا باشی و به مختصات   38°13'39"N   48°14'50"Eقرار دارد.

گوزه‌ل آخوندی نامی آشنا برای سالمندان شهر اردبیل و دهات اطراف آن است‌، گوزه‌ل آخوندی به نام چشمه‌ی آب سرد‌ی است که بیرون از شهر اردبیل و در کنار روستای ملا باشی قرار دارد البته در چند سال اخیر با گسترش شهرک‌سازی در اردبیل این چشمه در حوزه شهری قرار گرفته است.

نزدیکی‌های اردبیل در جوار قریه‌ی ملا باشی آب سردی از زمین بیرون می‌آید که به آن گوزه‌ل آخوندی می‌گویند و در گذشته گاهی برخی بانوان اردبیل برای آب تنی به آنجا می‌رفتند و استحمام در آن را برای خود مفید می‌دانستند .[3]

چشمه‌ی گوزه‌ل آخوندی منتسب به الهه آب و باروری آناهیتا است در برخی از منابع معاصر از جمله در کتاب "خاتون هفت قلعه "اثر باستانی پاریزی به منتسب بودن چشمه‌ی گوزه‌ل آخوندی به آناهیتا اشاره شده است. اما با تحقیق در فرهنگ عامه مردم اردبیل از آداب و رسوم و نیز ادبیات شفاهی این منطقه‌، منتسب بودن چشمه‌ی گوزه‌ل آخوندی به آناهیتا روشن و تائید می‌شود . در گذشته‌ی نه چندان دور زنان اردبیل باور داشتند که استحمام در این آب باعث درمان نازایی می‌شود .

گوزه‌ل آخوندی مسلما روزگاری از چشمه‌های زیبای آناهیتا‌ی رعنا پیکر بوده و آناهید عزیز همان کسی (الهه) بوده است که همیشه زاهدان همه‌ی زنان را برای زایش پاک می‌کرده و زایش زنان را آسان می‌ساخته و به همه‌ی زنان حامله در موقع لزوم شیر می‌داده است . [4]

زنان در اردبیل عقیده داشتند آب چشمه‌ی گوزه‌ل آخوندی قدرت شفا بخشی دارد‌، حتی کسانی که در آرزوی به دنیا آوردن اولاد ذکور بودند آب‌تنی در این چشمه را برای خود مفید می‌دانستند .

به یاد داریم در زمانی نچندن دور همه زنان علاوه برحفظ حجب و حیای دیارمان اردبیل که در عین کد بانویی بسیار صبور و قانع بودند‌، زمزمه‌گر تصنیفی بودند بدین مضمون :

اویا‌نا دوندر منی

بویانا دوندرمنی

ایسته‌سه ن اوغلان دوغام

گوزل آخوندی گوندر منی

و با این تصنیف دلنشین از شوهرانشان می‌خواستند که اگر می‌خواهید صاحب فرزند پسر شویم ما برای استحمام به گوزه‌ل آخوندی این چشمه‌ی نظر کرده بفرستید‌.

ردیف گاری‌های دارنده‌ی اسب‌های تیز پا بود که روانه‌ی چشمه‌ی مزبور می‌شدند . [5]

برخی از معمرین شهر می‌گویند در زمان‌های قدیم آب این چشمه از طریق لوله‌های سفالی به نام "گونگ" به برخی از نقاط اردبیل نیز منتقل می‌شد،آثار لوله‌های سفالی که در خاکبرداری‌های حین ساخت و ساز در شهرک حافظ واقع در شهر اردبیل موید همین مطلب است .

به هر روی این چشمه‌ی آب سرد و منتسب به الهه آب رفته به بوته‌ی فراموشی سپرده شد.

چشمه‌ی گوزه‌ل آخوندی با همه‌ی زیباییش زیر تیغ بولدوزرهای دیو پیکر با آن چنگال دهشتناک به جان حریم این چشمه افتاد .. چشم چشمه‌ی جوشان گوزه‌ل آخوندی به زهر جان ستان و افشره‌ی جانگرای آهک نابیناگشت ...

ناگهان شهرکی از این چشمه جوشید به نام "شهرک کارشناسان"[6]

با همه فراموشی و نادیده گرفته شدن هنوز هم قطرات آب زلال هرچند ناچیز و کم از دل این چشمه می‌جوشد.